زیرساخت اینترنت ایران را چه شرکت ها و سازمان هایی ایجاد کرده‌اند؟

ایران با داشتن بیش از ۱۰۸ میلیون مشترک اینترنت پهن‌باند، ضریب نفوذ ۱۲۹٪ اینترنت در میان مردم را دارد. فعالیت در شبکه‌های اجتماعی، تماشای محتوای چندرسانه‌ای، بازی، خریدوفروش و… در فضای آنلاین جزوی از سبک زندگی امروزی مردم ایران شده است. هر وقت که سخن از شرکت‌های اینترنتی پیش می‌آید، اول از هر چیزی نام کسب‌وکارها و فروشگاه‌های اینترنتی معروفی مانند اسنپ، دیجی‌کالا، کافه بازار و… در ذهن مردم شکل می‌گیرد. در حالی که بخش بزرگ و اساسی اینترنت ایران را شرکت‌ها و سازمان‌های تأمین‌کننده زیرساخت اینترنت تشکیل می‌دهند. در این مقاله قصد داریم تا با ارائه مقدمه‌ای از نحوه پیدایش و توسعه اینترنت در ایران، اولین و مهم‌ترین شرکت‌ها و سازمان‌های تأمین‌کننده زیرساخت اینترنت در ایران را معرفی کنیم.

ساختار اینترنت ایران در زمان حال

دروازه ورود اینترنت به ایران، شرکت ارتباطات زیرساخت به‌عنوان یک شرکت کاملاً دولتی است. این شرکت به‌طور انحصاری واردات و توزیع پهنای باند اینترنتی ایران را در اختیار دارد. شرکت ارتباطات زیرساخت، اینترنت جهانی را به نمایندگی از کل کاربران ایرانی خریداری کرده و در اختیار ارائه‌دهندگان خدمات اینترنت داخلی قرار می‌دهد. مسیر ورود و توزیع اینترنت در ایران در شکل زیر نشان داده شده است.

بخشی از اینترنت دریافتی از زیرساخت به مؤسسات پژوهشی و دانشگاه‌ها (IPM) اختصاص داده می‌شود که بیشتر برای پژوهشگاه‌های بنیادی است و کمتر با کاربران عادی و کسب‌وکارها سروکار دارد. اینترنت از طریق تأمین‌کنندگان ارتباطات ثابت و تأمین‌کنندگان ارتباطات سیار که همان اپراتورهای موبایل هستند در اختیار مردم و کسب‌وکارها قرار می‌گیرد.

نقاط تبادل ترافیک یا (IXP (Internet Exchange Pointها، نقاطی هستند که در آن اجزای زیرساختی اینترنت مانند اپراتورها و دیتاسنترها به راحتی با یکدیگر ارتباط گرفته و تبادل اطلاعات می‌کنند. دیتاسنترها مراکز ذخیره‌سازی اطلاعات و داده‌هایی هستند که تمامی سایت‌ها، ارائه‌دهندگان خدمات ابری و اپلیکیشن‌ها اطلاعات خود را روی آن‌ها بارگذاری کرده و در اختیار کاربران خود قرار می‌دهند. در ادامه به بررسی اجزای لایه‌های زیرساخت اینترنت در ایران می‌پردازیم.

ساختار شبکه ملی اطلاعات ایران

طبق ساختار شبکه ملی اطلاعات، اینترنت در ایران از سه لایه زیرساخت، خدمات و محتوا تشکیل شده است. لایه زیرساخت از دو بخش «ارتباطی» و «اطلاعاتی» تشکیل شده است. لایه زیرساخت ارتباطی زیربنای اصلی اینترنت است که در آن شرکت‌های ارائه‌دهند اینترنت و نقاط اتصال بین این شرکت‌ها با یکدیگر قرار دارند. لایه زیرساخت ارتباطی خود به دو نوع زیر تقسیم می‌شود:

• شبکه‌های عمومی: شبکه‌های مربوط به کلیه اپراتورهای اینترنت ثابت و سیار
• شبکه‌های اختصاصی: شبکه‌های اطلاعاتی بین سازمان‌های دولتی (G2G)

شرکت‌های فعال در زیرلایه اطلاعاتی عمدتاً تأمین‌کننده مراکز داده و ذخیره‌سازی اطلاعات هستند که از طریق شرکت‌های فعال در زیرلایه ارتباطی به کاربران یا کسب‌وکارها متصل شده و امکان دسترسی به اینترنت و تبادل داده را فراهم می‌کنند. در شکل زیر ساختار اینترنت ایران و اجزای آن نمایش داده شده است. اجزای لایه ارتباطی که در شکل نمایش داده شده نوع دقیق‌تری از تقسیم‌بندی این لایه است.

زیرساخت ارتباطی اینترنت ایران

در این بخش ابتدا روند شکل‌گیری و توسعه زیرساخت ارتباطی اینترنت در ایران را بررسی کرده و شرکت‌های پیشرو و برتر در این حوزه را معرفی خواهیم کرد.

پیدایش و توسعه اینترنت در ایران

به‌گفته برخی از پیشگامان عرصه فناوری و تکنولوژی، در اواخر دهه ۶۰ شمسی (سال ۱۳۶۸)، با آمدن سرویس ساده‌ای به اسم ایمیل به‌تدریج اینترنت در اکثر دانشگاه‌های ایران فراگیر شد. به‌عبارت دیگر، ایمیل نقطه شروع آشنایی مردم ایران با اینترنت بود. با گذشت زمان و در سال ۱۳۷۱، مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات ایران به بنیاد شبکه پژوهشی اروپا (EARN) متصل شد و ارتباط ایران با شبکه اینترنت که در آن زمان به آن بیت‌نت (BITNET) گفته می‌شد، شکل گرفت.

در آن زمان اینترنت یک وسیله ارتباطی بین‌المللی برای پیشبرد کارهای تحقیقاتی دانشجویان مانند دریافت مقالات و مجله‌های علمی و ارتباط با اساتید بود، اما در ایران دانشجویان مشکلات زیادی برای دسترسی به این شبکه داشتند. رفته‌رفته نیاز به دسترسی به این شبکه افزایش یافت و با توجه به افزایش تقاضا، شرکت ندا رایانه در سال ۱۳۷۳ تأسیس شد. ندا رایانه اولین شرکت ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی (ISP: Internet Service Provider) به صورت عمومی و Dial-Up به مردم بود. این شرکت اولین دامنه اینترنتی در ایران را با نام neda.net ثبت کرد.

کارت اینترنت و Dial-Up

پیش از سال ۱۳۸۰ و شکل‌گیری اداره کل دیتا در مخابرات ایران، هنوز ارتباطات اینترنتی در ایران رسمی و کاملاً قانونی نشده بود. در آن زمان اینترنت Dial-Up از طریق ماهواره‌ها تأمین می‌شد. به این صورت که چندین مرکز از جمله مرکز تحقیقات فیزیک نظری، دانشگاه شریف، مرکز داده‌پردازی ایران، سازمان پژوهش‌ها و مراکزی از این دست هر کدام ماهواره‌ای داشتند که از طریق آن با دنیا ارتباط اینترنتی برقرار می‌کردند.

شرکت‌هایی که قصد داشتند اینترنت را به‌صورت تجاری به کاربران خود ارائه دهند، باید پهنای باند موردنیاز خود را از یکی از این مراکز دارای ماهواره خریداری کرده و بعد بین مشترکان توزیع می‌کردند. منظور از پهنای باند، حجم و میزان داده‌ای است که در یک ارتباط اینترنتی جابه‌جا می‌شود که به آن ترافیک اینترنت نیز گفته می‌شود. این شرکت‌ها، بخش «ارسال سیگنال» را از طریق ماهواره‌های این مراکز انجام می‌دادند و برای «دریافت سیگنال‌ها»، خودشان دیش تهیه می‌کردند و کار دریافت داده را انجام می‌دادند. کاربران هم با خرید کارت اینترنت این شرکت‌ها می‌توانستند به مدت زمان محدود از اینترنت Dial-Up استفاده کنند.

قانون‌مند شدن فضای اینترنت

بعد از شکل‌گیری اداره دیتا در مخابرات،‌ ISPها می‌توانستند هم از اداره دیتا و هم از مراکز ماهواره‌ای اینترنت را خریداری کنند. این روند تا سال ۱۳۸۲ ادامه داشت و پس از آن مقرر شد که تمام ISPها پهنای باند موردنیاز خود را از اداره دیتای مخابرات تهیه کنند. در نتیجه دولت شروع به جمع‌آوری دیش‌های ماهواره کرد که این کار تا سال ۱۳۸۴ طول کشید و و پس از آن اینترنت در مخابرات متمرکز شد. 

در سال ۱۳۸۲ سازمان تنظیم مقررات ارتباطات رادیویی ایجاد شد تا بتواند وظیفه مدیریت فضای ارتباطی کشور را انجام دهد. یک سال بعد، شرکت ارتباطات زیرساخت مخابرات ایران هم به وجود آمد. به این ترتیب تمرکز دریافت، تامین و توزیع اینترنت به مخابرات محول شد. این روند تا سال ۱۳۸۷ ادامه داشت تا اینکه در این زمان شرکت ارتباطات زیرساخت، تأمین‌کننده اصلی اینترنت جهانی شد.

آغاز اینترنت پرسرعت با ADSL

سال ۱۳۸۲، وزارت پست و تلگراف و تلفن وقت با گرفتن حق لیسانس یک و نیم میلیارد تومانی برای ۱۳ شرکت برای ارائه اینترنت پرسرعت به روش ADSL پروانه صادر کرد. در همان ابتدا دو شرکت انصراف خود را اعلام کردند و ۱۱ شرکت «آسیاتک، د‌‌اتک، ند‌‌اگستر صبا، شاتل، پارس آنلاین، پیشگامان توسعه ارتباطات کویر یزد‌‌، فن‌آوا، د‌‌اد‌‌ه‌گستر عصر نوین، عصر انتقال د‌‌اد‌‌ه‌ها، کارا امین و لایزر» به بازار ارائه اینترنت پرسرعت به مردم وارد شدند.

اینترنت سیار یا همان اینترنت گوشی‌های همراه از نوع GPRS هم اولین بار توسط ایرانسل در سال ۱۳۸۶ در اختیار کاربران قرار گرفت. تقریباً در همان تاریخ همراه اول نسل دوم اینترنت همراه را به مشتریان خود عرضه کرد.

اجزای زیرساخت ارتباطی اینترنت ایران

شبکه‌های ترانزیت ترافیک

این شبکه گلوگاه ورود و خروج ترافیک به کشور است که منحصراً در اختیار شرکت ارتباطات زیرساخت قرار دارد. این شرکت در راستای اهداف برنامه ششم توسعه اقتصادی قصد دارد تا بخشی از این شبکه را به بخش خصوصی و در چارچوب قانون‌های مصوب شورای عالی فضای مجازی واگذار کند. «دروازه‌های مرزی» هم امکان تعامل شبکه‌های داخلی با شبکه‌های خارجی را فراهم می‌کنند.

شبکه هسته

طراحی و ایجاد این شبکه با هدف گردش داخلی ترافیک و کلیه نیازمندی‌های زیرساختی و خدماتی لازم از طریق اینترنت است. همچنین این شبکه قابلیت ارائه شبکه‌های اختصاصی مجازی و تحت مدیریت متقاضی را فراهم خواهد کرد.

شبکه‌های دسترسی

این شبکه‏‌ها با توجه به شرایط جغرافیایی و اقتصادی نقاط مختلف کشور و با استفاده از فناوری‏‌های مختلف توسط اپراتورهای ارائه‌دهنده خدمات اینترنت دارای پروانه‌ از سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، ایجاد می‌شوند. در سال ۱۳۹۳ شرکت ارتباطات زیرساخت تصمیم به ساماندهی و تجمیع تعداد زیادی از ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی گرفت. حاصل این تصمیم، صدور دو نوع پروانه به نام‌های تأمین‌کننده ارتباطات ثابت (FCP: Fixed Communication Provider) و خدمات ارتباطی ثابت (ISP: Internet Service Provider) شد.

تأمین‌کنندگان ارتباطات ثابت یا FCPها این امکان را دارند که برای خود شبکه مستقل ارتباطی داشته باشند و با نصب تجهیزات مورد نیاز در مراکز مخابراتی به مصرف‌کنندگان به ارائه خدمات بپردازند. از طرفی ISPها باید از طریق یک شبکه ارتباطی میزبان مانند FCPها یا شرکت مخابرات ایران، خدمات خود را ارائه دهند و مجاز به ایجاد شبکه تجمیع نیستند. به این نوع دوم، سروکو (Servco) نیز گفته می‌شود.

طبق داده‌های سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، در حال حاضر ۱۷ شرکت پروانه FCP و ۵۳ شرکت پروانه سروکو دارند. از بزرگترین شرکت‌های FCP ایران می‌توان به مخابرات، ایرانسل TD-LTE، شاتل و آسیاتک و از بزرگترین شرکت‌های سروکو ایران می‌توان به شرکت آریا سامانه، ارتباط گستر امین کوشا و خلیج فارس آنلاین اشاره کرد. سهم بازار اپراتورهای مختلف اینترنت اعم از ثابت و سیار در سال ۱۳۹۹ در شکل زیر نشان داده شده است.

همانطور که مشاهده می‌شود، بیشترین سهم در اینترنت ثابت را مخابرات ایران (TCI) دارد. در اینترنت سیار هم دوگانه ایرانسل و همراه اول وجود دارد و رایتل تنها سهم اندکی از بازار را در اختیار دارد.

مراکز تبادل ترافیک (IXP)

به طور کلی تمام اپراتورها و شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی و تأمین‌کنندگان محتوا در نقاطی به یکدیگر متصل می‌شوند تا بتوانند اطلاعات را سریع و بهینه بین یکدیگر ردوبدل کنند؛ به این نقاط، نقاط تبادل ترافیک یا (IXP (Internet Exchange Point می‌گویند. از همان ابتدای شکل‌گیری ISPها، لزوم ارتباط میان آن‌ها احساس می‌شد. در نهایت در سال ۱۳۹۴، با شکل‌گیری IXPها این نیاز رفع شد. در این فاصله زمانی تا شکل‌گیری IXPها، برخی از ISPها با یکدیگر ارتباطی را ایجاد کرده بودند که با شکل‌گیری IXP دیگر نیازی به ارتباط یک‌به‌یک بین ISPها نبود.

طبق گفته امیر ناظمی، رئیس سابق سازمان فناوری اطلاعات ایران، IXPهای در ایران تماماُ دولتی هستند که دلیل اصلی این موضوع اقتصادی نبودن راه‌اندازی IXP برای شرکت‌ها عنوان شده است. شرکت ارتباطات زیرساخت به دلیل منافع ملی و حمایت از محتوا و خدمات داخلی و افزایش کیفیت اینگونه خدمات، مسئولیت ایجاد و ارائه سرویس IXP را بر عهده گرفته است. در حال حاضر، ۶ مرکز IXP در ایران وجود دارند که در شکل زیر نمایش داده شده‌اند. IXP تهران مهم‌ترین آن‌هاست و بیش از ۹۰٪ از ترافیک شبکه داخلی اینترنت ایران از طریق این IXP مبادله می‌شود.

سامانه‌های نام دامنه (DNS)

سامانه‌های نام دامنه یا Domain Name System، وظیفه ترجمه نام دامنه به IP یا آدرس اینترنتی وب‌سایت را دارند. زمانی که شما در مرورگر، به یک وب‌سایت درخواست ارسال می‌کنید، DNS نام دامنه وب‌سایت را به نشانی IP آن ترجمه می‌کند و درخواست‌های HTTP به آن IP ارسال می‌شوند تا محتوای درخواستی در مرورگر به شما نمایش داده شود. طبق سایت اطلاعات DNSهای عمومی،‌ ۲۳ سرور DNS عمومی در ایران فعال هستند. از بزرگترین شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات DNS در ایران می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• شاتل
• پارس آنلاین
• پیشگامان
• آسیاتک
• مخابرات
• همراه اول
• ایرانسل
• مبین‌نت

همچنین برخی از شرکت‌های زیرساخت ابری در ایران مانند هاست ایران و ابرآروان هم خدمات DNS ابری را به مشتریان خود عرضه می‌کنند. برخی از کاربران ایرانی از DNSهای خارجی استفاده می‌کنند که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• Cloudflare
• Google public DNS
• OpenDNS

اجزای زیرساخت اطلاعاتی اینترنت ایران

در بخش زیرساخت اطلاعاتی سهم بخش خصوصی بیشتر از سهم این بخش در زیرساخت ارتباطی است. در این قسمت به معرفی مهم‌ترین اجزای زیرساخت اطلاعاتی و بزرگترین شرکت‌های فعال در هر کدام از اجزا می‌پردازیم.

مراکز داده (Data Centers)

مراکز داده محل‌هایی هستند که اطلاعات موجود در اینترنت در آن‌ها قرار دارند و با بازخوانی اطلاعات از سرورهای ذخیره داده در این مراکز اطلاعات در اختیار کاربران قرار می‌گیرد. یکی از اتفاقات مهم این سال‌ها، راه‌اندازی مکرر مراکز داده توسط بخش‌های مختلف دولتی بوده است که طبق گفته مدیرعامل آسیاتک تنها ۱۵٪ از ظرفیت آن‌ها استفاده می‌شود و مابقی آن بلااستفاده است. البته لازم به ذکر است که بانک‌ها، سازمان‌های دولتی و شرکت‌های بزرگ مراکز داده اختصاصی دارند و به‌صورت درون‌سازمانی میزبانی می‌شوند.

بسیاری از شرکت‌های FCP نام برده در بخش قبل هم مراکز داده مخصوص به خود را دارند. بزرگترین مراکز داده در ایران در جدول زیر آورده شده است.

شبکه‌های توزیع محتوا (CDN)

شبکه توزیع محتوا یا Content Delivery Network، شبکه‌ای تشکیل شده از سرورهای قرار گرفته در نقاط جغرافیایی مختلف است که محتوای وب‌سایت‌ها را در خود ذخیره می‌کنند و در زمان درخواست محتوا به‌وسیله کاربران وب‌سایت، این محتوا را از طریق نزدیک‌ترین سرور از نظر جغرافیایی، به کاربر ارائه می‌دهند. به این ترتیب به کمک خدمات CDN درخواست‌های کاربران سریع‌تر پاسخ داده می‌شود و سرعت کلی اینترنت و تبادل اطلاعات افزایش می‌یابد.

تا پیش از سال ۱۳۹۴، به علت مشکلات پهنای باند شبکه‌های دسترسی، کسب‌وکارهای ایرانی از CDNهای خارجی مانند Cloudflare استفاده می‌کردند. اولین شبکه توزیع محتوا در ایران شرکت ابرآروان بود که در سال ۱۳۹۴ تأسیس شد و پس از آن استفاده از CDNهای ایرانی افزایش یافت. از بزرگترین شبکه‌های توزیع محتوا در ایران می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ابرآروان
• آسیاتک
• افرانت
• ابردراک
• پارس‌پک

بیش از ۵۰٪ دامنه‌های اینترنتی در ایران از CDN و DNS ابری و مابقی از خدمات غیر‌ابری بهره‌ می‌برند. سهم استفاده سایت‌های ایرانی از CDNهای مختلف در شکل زیر آورده شده است.

همانطور که در شکل بالا نشان داده شده است، هنوز بیشتر سایت‌های ایرانی که از CDN ابری استفاده می‌کنند، Cloudflare را به CDNهای ابری ایرانی ترجیح می‌دهند. در میان CDNهای ابری ایرانی، ابرآروان با ۲۲٪ سهم از کل بازار، بزرگترین بازیگر ایرانی است و سایر CDNهای ایرانی حدود ۲٪ از بازار را در اختیار دارند.

زیرساخت‌های ابری (Cloud)

خدمات ابری طیف گسترده‌ای از خدمات زیرساختی را در بر می‌گیرند که در آن‌ها دیگر کسب‌وکارها نیازی به تأمین و نگهداری تجهیزات فیزیکی برای سرورهای خود ندارد و آن‌ها را از یک شرکت ارائه‌دهنده خدمات ابری تأمین می‌کند. در حال حاضر حدود ۶۰٪ صنعت فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) در دنیا به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر زیرساخت ابری قرار دارد و پیش‌بینی می‌شود این میزان تا ۹۰٪ هم برسد.

اولین شرکت ارائه‌دهنده خدمات ابری در ایران، پارس‌پک بود که در سال ۱۳۸۹ شروع به فعالیت کرد. از بزرگترین شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات ابری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

تمامی شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات ابری، سرور و فضای ذخیره‌سازی ابری را عرضه می‌کنند. علاوه بر این، بیشتر این شرکت‌ها CDN و DNS ابری را در لیست محصولات خود دارند.

کلام آخر

اینترنت در ایران از فضای دانشگاهی شروع شد و توسط شرکت‌های خصوصی در اختیار عموم مردم قرار گرفت. سپس قانون‌گذاری در این فضا پیشرفت کرده و نقطه ورود اینترنت و زیرساخت ارتباطی بیشتر در اختیار دولت و تعداد محدودی شرکت خصوصی قرار گرفت. شرکت‌های خصوصی بیشتر در زیرساخت اطلاعاتی فعال هستند و توانسته‌اند بخش قابل‌توجهی از نیازهای کسب‌وکارها و کاربران داخلی را تأمین کنند. با مشارکت بیشتر شرکت‌های خصوصی در زیرساخت‌های ارتباطی، فضای رقابتی موجب افزایش کیفیت خدمات در دسترس مردم و کسب‌وکارها خواهد شد. در شکل زیر تعدادی از شرکت‌های مطرح فعال در زیرساخت اینترنت ایران را می‌توانید مشاهده کنید.

---

منابع:

• اینترنت در ایران چگونه کار می‌کند؟، آی‌تی ایران، آبان ۱۴۰۰
• تاریخچه اینترنت و وضعیت آن در ایران و جهان (آنچه که باید درباره اینترنت در ایران بدانیم)، ماهنامه پیوست، شهریور ۱۴۰۰
• اولین مرکز تبادل داده (IXP) بین‌المللی ایران دایر شد، راه پرداخت، خرداد ۱۴۰۰
• سهم بازار اپراتورها از فروش اینترنت در ایران چقدر است؟، مجله فناوری شبکه، آبان ۱۳۹۹
• نگاهی به تاریخچه فعالیت 4 اپراتور ایران، سیم‌خان، آذر ۱۳۹۸
• آخرین وضعیت اجزای خدمات شبکه ملی اطلاعات احصاء شد، فارس، اسفند ۱۳۹۹
• طرح کلان و معماری شبکه‌ ملی اطلاعات، پایگاه ملی اطلاع‌رسانی قوانین و مقررات کشور، آیان ۱۳۹۹
• کتاب مدل توسعه اجزای شبکه ملی اطلاعات، سازمان فناوری اطلاعات ایران، تیر ۱۳۹۶
• ابر آروان اولین CDN ایرانی شد، تسنیم، خرداد ۱۳۹۹