امروزه بهواسطه ظهور اینترنت و نفوذ سریع آن به زندگی، روشها و فرایندهای بسیاری از کسبوکارها تغییر پیدا کرده است. بسیاری از مدیران در عصر ارتباطات تلاش کردند تا کسبوکارشان را از حالت سنتی خارج کرده و بهسمت کسبوکارهای آنلاین پیش بروند. با این وجود، کمتر کسی به حوزه و خدمات آنلاین حقوق و وکالت توجه کرده است و نیاز به فضا و بستری در حوزه خدمات حقوقی آنلاین احساس میشود. از این رو، دادیاب بهعنوان بستری برای ارائه خدمات جامع حقوقی ایجاد شده تا از این طریق به برطرف کردن بخشی از نواقص نظام ارائه خدمات حقوقی و قضائی در ایران بپردازد.
دادیاب در یک نگاه
دادیاب از سال ۱۳۹۹ در زمینه خدمات حقوقی آنلاین و بهعنوان واسط میان وکیل و موکل فعالیت خود را آغاز کرد. دادیاب یک سامانه هوشمند و پلتفرم چندوجهی است که در حوزه خدمات حقوقی آنلاین فعالیت دارد. این مجموعه در ابتدا در سال ۱۳۹۸ توسط چند فرد متخصص در حوزه حقوقی در یک استارتاپ استودیو، طراحی و نسخه اولیهای از آن عرضه شد.
در ایران، خدمات حقوقی و وکالتی اغلب با کمبودها و ضعفهایی مواجه است. عدم ارائه خدمات کیفی، نرخ پایین دسترسی به عدالت و شفاف نبودن نرخ (قیمت) ارائه خدمات حقوقی از جمله دغدغههایی بود که تیم دادیاب را برای رفع این چالشها به سوی یک راهحل نوآورانه سوق داد. از طرف دیگر، نظام حقوقی ایران در زمینه بحثهای حاکمیت قضائی و لایه خدمات حقوقی، رویکرد محافظهکارانهای دارد و حتی در دانشگاه های ایران نیز اغلب بهجای حوزههای جدید و نوین نظیر حقوق فناوری اطلاعات به گرایشهای نسبتاً سنتی (حقوق خصوصی، حقوق جزا، حقوق بینالملل و …) توجه میکند. در کنار فقدان ادبیات در رابطه با حقوق فناوری اطلاعات، موضوع فناوری حقوقی نیز مورد بیتوجهی قرار گرفته است. از این رو، متخصصان دادیاب با بررسی و مطالعه درباره مدلهای بینالمللی، صنعت فناوری در خارج از کشور و نیز ظرفیتها و پتانسیلهای ایران به ایده طراحی یک سامانه هوشمند در زمینه خدمات حقوقی رسیدند.
این سامانه به افراد کمک میکند تا بتوانند حتی از منزل خود (آنلاین) مشاوره مورد نظرشان را دریافت کرده و بدون مراجعه حضوری به دفاتر، مشاور یا وکیل مناسب خود را انتخاب کنند. البته این مشاورهها هم برای موضوعات عمومی و هم حوزههای تخصصی مثل حقوق کسبوکار، مالکیت فکری، فناوری اطلاعات، تجارت بینالملل صورت میگیرد. همچنین در این پلتفرم، خدمات پایه حقوقی و فصلی دادیاب نیز ارائه میشود تا به سایر نیازها و چالشهای فناوری حقوقی پاسخ دهد. طبق گفته تیم دادیاب، خدمات دیگری نیز در حال راهاندازی و توسعه هستند که بهزودی در پلتفرم قرار خواهند گرفت.
درباره بنیانگذار دادیاب
محمدباقر اصغری آقا مشهدی، بنیانگذار دادیاب، در دبیرستان در رشته ریاضی تحصیل میکرد و علایقش نیز حول موضوع کامپیوتر، او را به شرکت در المپیاد کامپیوتر دانشآموزی کشوری سوق داد. اما بهدلیل علاقه به علوم انسانی در کنکور این رشته نیز شرکت کرد و حقوق قبول شد. او مقطع لیسانس خود را در رشته حقوق و در دانشگاه مازندران گذراند.
محمد قصد داشت که از گرایشهای سنتی حقوق ایران فاصله بگیرد و عملاً این موضوع، او را به سمت مهاجرت تحصیلی برد. در نتیجه مقطع فوق لیسانس خود را در رشتهای متفاوت تحت عنوان مالکیت فکری و حقوق فناوری اطلاعات (Intellectual Property and Information Technology Law) و در یک دوره مشترک در دانشگاه ملی مالزی و سنگاپور گذراند. پس از فارغالتحصیلی در ارشد، او با اخذ بورسیه تحصیلی کمیسیون اروپا برای رشتههای جدید توانست پذیرش دوره مشترک فلوشیپ دکتری را دریافت کند و بهواسطه آن، مدرک دکترای خود را از پنج دانشگاه تیلبورگِ هلند، بلونیای ایتالیا، بارسلونای اسپانیا، میکولوی لیتوانی و تورین ایتالیا در رشته دکترا حقوق و فناوری اطلاعات (Phd in Law, Science and Technology) گرفت.
او از سال ۲۰۱۴ بهواسطه تجربه در این رشته تحصیلی جدید و نیز آشنایی با رگولاتوری فناوری اطلاعات و تکنولوژیهای تحولآفرین (Disruptive Technology) در اکوسیستم نوآوری اروپا حضور داشت و در پروژههای تجاری مرتبط با فناوری حقوقی و حقوق فناوری تحت عناوین گوناگون شرکت میکرد.
فارغالتحصیلی او از دانشگاه و دوره دکترا با سه رویداد همزمان شد:
۱) ماجرای برجام که باعث شد تا بسیاری از شرکتهای خارجی و غربی با فضای استارتاپی و کسبوکار ایران آشنا شده و بخواهند بر روی آنها سرمایهگذاری کنند. ۲) فراخوان دانشگاه شهید بهشتی برای جذب هیئت علمی و استادی که کارشناسی ارشد و دکترای خود را بهطور مشخص در رشته حقوق فناوری و اطلاعات گذرانده باشد. ۳) فوت پدرش در اثر سرطان
این سه اتفاق باعث شد تا او تصمیم بگیرد که علیرغم فرصتهای خوب در خارج از کشور، مهاجرت معکوس به ایران داشته و در سال ۱۳۹۷ به ایران بازگردد. در نتیجه او دو ماه بعد از بازگشت به ایران و در سن ۳۱ سالگی بهعنوان استاد جوان و جدید وارد دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی شد تا از آن پس، سه درس تخصصی حقوق فناوری اطلاعات، حقوق استارتاپها و شرکتهای دانشبنیان و حقوق اینترنت و نرمافزار را تدریس کند.
محمدباقر در رابطه با تجربه تدریس خود در دانشگاه میگوید:
من بهدنبال این هستم که چالشهای حقوقی را که فعالان اکوسیستم نوآوری و فناوری اطلاعات با آن مواجه هستند، در دانشکده با عینک حقوقی تئوریزه کنم تا پیوند بین این صنعت و دانشگاه رقم بخورد. بههمین دلیل در درسها و پایاننامههایی که با دانشجویانم تعریف میکنم به این موضوع توجه دارم و موضوعات جدیدی چون قرارداد هوشمند، استارتاپها، فینتک و بلاکچین بهعنوان پایاننامه مجال بحث مییابند
او از سال ۱۳۹۸ یک استارتاپ استودیو نیز در زمینه فناوری حقوقی در تهران و با هزینه شخصی در غرب تهران ایجاد کرد. دادیاب، اولین محصولی بود که در این کارخانه استارتاپی خصوصی متولد و نسخه آزمایشیاش طراحی شد تا به نیازهای حقوقی آنلاین پاسخ دهد. ایده اصلی دادیاب توسط محمد مطرح شد. بههمین دلیل او هماکنون بهعنوان بنیانگذار اصلی و با ۳۴ سال سن در دادیاب فعالیت دارد.
محمدباقر اصغری آقا مشهدی، بنیانگذار دادیاب
درباره تیم دادیاب
اولین کسی که در کنار محمدباقر اصغری به تیم دادیاب اضافه شد، فاطمه رزقی، همکلاس دوران دانشکده حقوق در ایران، بود که با ۹ سال تجربه وکالت، اطلاعات خوبی در رابطه با پروندهها و بازار وکالت داشت. بعد از او، یکی از دانشجویانش، سیاوش الیاسی، به این تیم دو نفره اضافه شد و در نهایت، مثلث اولیه تیم حقوقی دادیاب شکل گرفت.
از آنجایی که دادیاب نمیخواست شبیه سایر مؤسسههای حقوقی سنتی شود و قصد داشت که در عمل بین رشتهای باشد، از همان ابتدا تصمیم گرفت که تکثر را در رویکرد نوآوری سازمانی ایجاد کند تا تعداد افراد حقوقی در تیم کمتر باشند. لذا افراد متخصص دیگری که در سایر رشتهها (به جز حقوق) تحصیل کرده بودند نیز به تیم اضافه شدند. محمد به سراغ افرادی رفت که به مفهوم فناوری، استارتاپ و آینده اجتنابناپذیر دیجیتال اعتقاد داشتند.
از جمله این افراد میتوان به مهدی رزقی (مسئول SEO و بهینهسازی سایت)، مازیار زیرک (مدیر ارشد فناوری دادیاب)، فاطمه اصغری (تحلیلگر کسبوکار دادیاب) و آرش بازیار (مسئول پشتیبانی و فروش) اشاره کرد. در نهایت، نیز با اضافه شدن مانی پوراکبری (مدیر محتوا) و سپیده پهلوانی (گرافیست) تیم اولیهای از دادیاب شکل گرفت که میتوانست فعالیتها و وظایف اصلی را راهبری کند.
محمدباقر اصغری آقامشهدی اعتقاد دارد که اکوسیستم استارتاپی، فضایی برای همافزایی و کار جمعی و تیمی است. از این رو، او تنها سهامدار شرکت دادیاب نیست و برای سایر اعضای تیم نیز سهمی از شرکت درنظر میگیرد و از آنها بهعنوان همبنیانگذار و همراه یاد میکند. بهطور کلی، این تیم با هدف رفع چالشهای صنعت فناوری حقوقی آنلاین ایجاد شده است.
مدل و ساختار دادیاب
ساختار دادیاب بهگونهای است که خدمات حقوقی را در قالب خدمات پایه و فصلی ارائه میکند که در ادامه توضیح داده میشود.
خدمات پایه
خدمات پایه دادیاب شامل سه خدمت مشاوره رایگان و عمومی حقوقی، مشاوره تلفنی تخصصی و خدمات وکالتی است. به گفته بنیانگذار دادیاب، نرخ دسترسی به عدالت در ایران به شدت پایین است و بسیاری از افراد در مراجعه به دادگاه به کسانی نیاز دارند که با حوزه پیچیده وکالت آشنا بوده و کارهای حقوقی آنها را بهطور منظم و دقیق پیگیری کنند.
در نتیجه اولین سرویس پایه دادیاب بهصورت پرسش و پاسخ و مشاوره رایگان حقوقی ایجاد شد تا کاربران از این طریق سؤالات حقوقی خود را بپرسند. سپس وکلایی که با این مجموعه قرارداد بستهاند، به کاربران پاسخ داده و در ازای آن میتوانند از امتیازهایی مانند بالاتر نشان داده شدن پروفایل وکیل در سرویسهای پولی و … استفاده میکنند. این سرویس برای همه افرادی است که در دادیاب ثبتنام میکنند و طبق گفته تیم دادیاب، حداکثر طی ۲۴ ساعت به کاربران پاسخ داده میشود. تاکنون بیش از ۲۰۰۰ مشاوره رایگان با این سرویس صورت گرفته است.
اما سرویس مشاوره تلفنی برای موضوعات تخصصی حقوقی ایجاد شده و مشاوران بر اساس تسلط خود بر هر موضوع، بهصورت غیرحضوری و تلفنی به کاربران مشاوره میدهند. بهگفته محمدباقر اصغری این خدمت، بیشترین سرویس پولی را در دادیاب فراهم میکند.
سومین خدمت پایه دادیاب که مهمترین سرویس و به نوعی مزیت رقابتی آن به حساب میآید، خدمات وکالتی است. این خدمت با هدف شفافیت در نظام ارائه خدمات حقوقی ایجاد شد تا مشکل نرخ وکالت را که بهصورت ثابت و مشخص نبود، حل کند. در واقع دادیاب در این خدمت، برای پروندههای پرکاربرد دستگاه قضا صفحه اختصاصی ایجاد کرده تا کاربران بتوانند با ورود به صفحه مربوطه، قیمت و تخصص وکلا را مقایسه کرده و بهصورت بهینهتری خدمات حقوقی دریافت کنند. تاکنون ۱۰۰ بیش از پرونده پرکاربرد دستگاه قضا در این بخش ایجاد شده است.
خدمات فصلی
دادیاب علاوه بر خدمات پایه، بخش دیگری نیز را تحت عنوان خدمات فصلی در حوزه حقوقی کسبوکارها ایجاد کرد. البته این خدمتها در سال جاری (۱۴۰۰) رونمایی خواهند شد و هنوز در وبسایت دادیاب بارگذاری نشده است.
این خدمات به این دلیل فصلی عنوان میشوند که به تیم دادیاب برای تعیین یک شاخص کلیدی عملکردی (KPI) کمک کند. به این معنی که باید هر سه ماه یکی از برنامهها یا پروژههای خود را که مرتبط با توسعه دادیاب و فناوری حقوقی است به توسعه و اجرا برساند و اگر پروژهای بیشتر از سه ماه طول بکشد، تیم به سراغ برونسپاری میرود. همچنین برای کاربر نیز این ذهنیت ایجاد شود که دادیاب همواره بهدنبال طراحی و توسعه است. در ادامه هر کدام از این خدمات معرفی میشوند.
خدمات فصلی تابستان و پاییز: اولین موضوع دارای اولویت برای دادیاب، کوچ این پلتفرم به نسخه اصلی است که زمانبندی آن برای انتهای تابستان بود. اما بهدلیل حجم بالای کار تا آبان ممکن است بهطول بینجامد. همچنین در پاییز ۱۴۰۰ اولین سرویس فصلی دادیاب به مخاطبان معرفی خواهد شد. این سرویس شامل بخش خدمات قراردادی دادیاب میباشد. این سرویس شامل فرایندی هوشمند برای برطرف کردن نیازهای قراردادی کسبوکارهاست و کاربر این امکان را دارد که هم بهصورت فعلی و هم بهصورت هوشمند و شخصیسازی شده قرارداد دریافت کند. البته منظور آنها از قراردادساز، یک ویزار هوشمند مدیریت تنظیم و اجرای قرارداد است؛ نه یک واردکننده اطلاعات که بعضی آن را هوشمند میدانند. هوشمندی در خدمات قراردادی حقوقی یعنی شخصیسازی خدمت حقوقی. همچنین سرویس قراردادساز، رویکرد یادگیری خرد (Micro Learning) دارد و کاربر میتواند آموزش حقوقی نیز ببیند.
خدمات فصلی زمستان: این سرویس ریشه در دغدغههای دادیاب داشت و با هدف توسعه سرویس خودکاربری ثبت شکایت آنلاین ایجاد گردید. در ابتدا بنیانگذار دادیاب، طی یک مکاتبه با قوه قضائیه و معاونت فناوری اطلاعات، از دغدغههای خود در حوزه فناوری حقوقی صحبت کرد. تا اینکه بعد از مدتی توافقات اولیهای برای اجرای طرح خودکاربری شکایت آنلاین صورت گرفت و البته هنوز در مرحله انعقاد قرارداد با نهادهای حاکمیتی قرار دارد. این سرویس بهصورت هوشمند، شکایات را تنظیم و به دفاتر خدمات آنلاین ثبت ارسال خواهد کرد.
خدمات فصلی بهار: این سرویس شامل ارائه خدمات حقوقی برای شرکتهای بینالمللی و کسبوکارهای ایرانی خارج از کشور است. کارشناسان دادیاب معتقد هستند که اتفاقاتی مانند برجام پلاس یا گفتگوها و توافقات بینالمللی، آینده اقتصاد ایران و کسبوکارهای خارج از کشور را تحت تأثیر قرار خواهد داد. از این رو، لازم است که برنامه ویژهای برای این وقایع احتمالی درنظر گرفته شود. بههمین سبب، این سرویس فصلی تعریف شد.
بهگفته بنیانگذار دادیاب، اگرچه در ابتدا فاز توسعه این سرویس بهار ۱۴۰۱ اعلام شده بود؛ اما کارشناسان دادیاب بر حسب ضرورتی که این پروژه دارد، میخواهند مرحله توسعه آن زودتر از موعد (بعنی در آذر ۱۴۰۰) به انجام برسانند.
رسالت و مأموریت
به اعتقاد تیم دادیاب، بخش محتوا و فرهنگ و آموزش در کنار بحثهای حاکمیت و خدماتدهی اهمیت زیادی دارد. در واقع دادیاب، آموزش و فرهنگسازی را رسالت و مأموریت اصلی خود میداند و معتقد است که این بخش همیشه با دادیاب و همراه آن است و خدمتی نیست که پایان یابد.
در نتیجه وبلاگ آموزشی و رسانه (شبکه اجتماعی) دادیاب با این هدف ایجاد شده تا به آموزش و فرهنگسازی مخاطبان بپردازد و اصول و نکات حقوقی مورد نیاز را آموزش دهد.
مدل درآمدی
بهطور کلی، تیم دادیاب به دو روش زیر درآمدزایی میکند:
- مدل درآمدی بر مبنای کمیسیون (Commission-Based)
- مدل درآمدی پایپ لاین (Pipeline)
در مدل کمیسیونی، دادیاب از تمام خدماتی که توسط وکلا و مشاورانش ارائه میشود، ۲۰ درصد حق کمیسیون را بهعنوان سهم برای دادیاب دریافت میکند. اما در خصوص روش دوم نیز، بخشی از درآمدش را از طریق بازفروش قرارداد و دادخواست و توسط کارشناسان مستقر در دادیاب بهدست میآورد.
اندازه بازار
تیم دادیاب، انداز بازار وکالت را این گونه تخمین میزند:
طبق مصاحبه و صحبتهای وزیر دادگستری، سالانه ۱۶ میلیون پرونده وکالت در ایران وارد دستگاه قضایی میشود که از این بین، فقط ۱۰٪ از خدمات وکیل استفاده میکنند. در نتیجه تنها ۱/۶ میلیون پرونده با خدمات وکالتی برآورد میشود. اگر هزینه هر پرونده وکالتی نیز بهطور متوسط ۵ میلیون تومان درنظر گرفته شود، ۸ هزار میلیارد تومان هزینه کلی بهدست میآید که برای اندازه بازار وکالت لحاظ میشود.
رقبا و مدلهای بینالمللی
بهگفته بنیانگذار دادیاب، رقیبی که بهطور جامع خدمات دادیاب را داشته باشد و در بخش عمده مدل کسبوکاری با این مجموعه رقابت کند، وجود ندارد. اما رقبای بخشی هستند که تنها یکی از خدمات دادیاب را ارائه میدهند؛ مثل خدمات قراردادی، مشاوره یا خدمات حقوقی به کسبوکارها. در حقیقت، دادیاب بهواسطه پلتفرم جامع حقوقی و مدل همافزاییاش، چتر مخاطبان بیشتری دارد.
تیم دادیاب در یک دوره مطالعاتی با بررسی و تحقیق درباره ۵ مدل بینالمللی موفق مانند Rocket Lawyer, Law Path و.. دادیاب را نیز طبق آن پایهریزی کردند. همچنین آنها به این نتیجه رسیدند که سرعت تغییرات در خارج از کشور بسیار بالا است و مردم همراهی بیشتری دارند. اما در ایران از صنعت فناوری حقوقی و بهخصوص فرایندهای نوآوری و هوشمندسازی چندان استقبال نمیشود و غالباً فرهنگ و عرف جامعه بر این موضوع اثر میگذارد.
وضعیت فعلی و چشمانداز پیشروی دادیاب
دادیاب در حال حاضر تقریباً ۶۰۰۰ کاربر دارد و ۱۵ نفر (۱۳ نفر پرسنل و ۲ نفر مشاور) در این مجموعه فعالیت میکنند. همچنین این تیم در سال ۱۴۰۰ موفق به جذب سرمایه از شرکت ستارگان نوآوری داوین شدند که از سرمایهگذاران خطرپذیر کشور است.
به گفته بنیانگذار دادیاب، این مجموعه در حال حاضر بهدنبال اهداف بلندمدت است تا صنعت فناوری حقوقی را قویتر و شناخته شدهتر کند. اخیراً نیز به کمک ظرفیتهای دادیاب توانسته فضایی را ایجاد کند تا دورههای کارآموزی برای دانشجویان تعریف شود. همچنین قصد دارد که مراحل نهایی توسعه دو محصول دیگر، قراردادساز و شکایتساز و بینالملل را به سرانجام برساند. به علاوه ایجاد واحد تحقیق و توسعه برای تعریف کسبوکارها و مدلهای درآمدی بیشتر در حوزه خدمات حقوقی از دیگر اهداف دادیاب است.
محمدباقر اصغری همچنین در آخرین صحبتهای خود میگوید:
ایران، ظرفیت ایجاد نوآوری در حوزههای زیادی را دارد؛ اما اغلب آن حوزهها تحت تأثیر فرهنگ و سنت قرار میگیرند و درست تعریف نمیشوند. مثلاً در حوزه حقوق فقط به قضاوت و وکالت فکر میشود و اساساً کارآفرینی و نوآوری در این زمینه را نادیده میگیرند. من همیشه به دانشجویانم توصیه میکنم که قالبهای ذهنیشان را بشکنند و میتوان با تلاش، ممارست و اراده جدی آینده بهتری در ایران رقم زد. اگرچه سخت است، اما نباید ناامید شد. همین طور از اعضای دادیاب تشکر میکنم که در این چند سال در کنار من بودند و کمک کردند که محصول فناورانهای را توسعه دهیم که شاید بتواند بخشی از نیازهای مردم عزیزمان را برطرف کند.
